KORTVERSJON:

  • Anti-terrorlov gir nedadgåande spiral
  • Valkampen kan bli nådestøtet
  • Kritikken av Europa eit gamalt triks

Nederland, Tyskland, og resten av EU har eit problematisk forhold til ytringsfridomen, ifølge Tyrkia.

Dei har nokre poeng, men er sjølv blant dei verste i klassen. Ytringsfridomen har aldri stått spesielt sterkt i Tyrkia.

Historia deira som republikk har vore prega av mange mørke stunder for både presse- og ytringsfridom.

Etter kuppa

Verst har det vore under og etter dei militærkuppa som har råka landet sidan 1960. Sjølv under landsfaderen Atatürk si levetid var fridomen svært begrensa. Han brukte makta si til å innføre pro-europeiske reformar, og tvang dei på store delar av folket. Hans kamp mot den raude Fez-hatten førte nesten til borgarkrig i på 20-talet.

Tyrkia har aldri vore eit demokrati, i alle høve ikkje i den meir utvida forstanden, det me gjerne kallar eit liberalt demokrati. I det liberale demokratiet er det ikkje nok å sikre frie og rettferdige val, slik Tyrkia har hatt sidan 1946. For å vere eit liberalt demokrati må ein oppfylle ei rekkje krav til mindretalsvern, menneskerettar, rettsvern, i tillegg til eit kompetitivt politisk landskap.

Dei tre første krava har vore veldig fluktuerande i Tyrkia, medan det siste har, med unntak av avbrotta militærkuppa har representert, klart seg rimeleg greit. No slit Tyrkia på alle faktorar, og der det ser ut til å vere lengst unna betring er nettopp på det kompetitive i partipolitikken.

Tyrkia har ikkje ein fungerande opposisjon, og i alle høve ikkje ein opposisjon som kan vinne val. Den er spreidd utover tre parti, som alle tre står for ein form for nasjonalisme.

MHP ligg på ytre høgre, og fører ein religiøs og sterkt tyrkisk nasjonalisme. CHP er moderate nasjonalistar i sentrum-venstre. HDP er svært varierte i sin nasjonalisme, men tyngdepunktet er mot den kurdiske nasjonen. Partia har vist at dei ikkje klarar å samarbeide. Då AKP ikkje vann reint fleirtal i juni 2015 fann ikkje opposisjonen saman. Det vart knapt nok drøfta, for så urealistisk var det. Fasit vart nyval, der AKP vann fleirtalet tilbake.

Angrip Europa

Etter det har det berre gått nedover for resten av det tyrkiske demokratiet.

Når det no står på som verst, har Tyrkia funne det opportunt å vende blikket mot Europa. Eit gamalt triks i Tyrkia, for all del, men intensiteten er ny. Den voldsomme krangelen med Nederland er kroneksempelet. Landet som Tyrkia har hatt sitt lengste faste forhold med, er no plassert i den diplomatiske fryseboksen.

Krisa handlar om ytringsfridom, i alle høve på overflata. Det underliggande er AKP sin kampanje for ei ny grunnlov i Tyrkia, og ein nødvendig mobilisering av nasjonalistar på høgresida, som ikkje har stilt opp til no.

For kva skjedde i Nederland?

Først vart utanriksministeren nekta å lande. Så satte familie- og sosialministeren seg i bilen, og køyrde til Rotterdam, frå Tyskland. Ho vart deportert same kveld. Situasjonen var så spent at det nederlandske politiet hadde fått autorisasjon til å kunne skyte mot vaktane hennar. Krisa vart utløyst lenge før flyet letta eller bilen vart starta.

I forhandlingane om besøket sa tyrkiske representantar at dei ville vurdere sanksjonar mot Nederland, viss deira folk ikkje fekk halde politiske møter i landet. Då kokte det over for Nederland sin statsminister. Forståeleg nok, eigentleg, men det var samtidig ein reaksjon som fortsatt har uante følgjer.

Det heile førte til eit episk munnhuggeri, der Erdoğan anklaga Nederland for å vere eit episenter for fascisme, og dei vart kritisert for å ikkje ha ytringsfridom.

«Terrorpropaganda»

At Tyrkia kritiserer andre for manglande ytringsfridom er mildt sagt spesielt. Likevel, dei hadde nokre gode poeng.

Kritikken mot dei tyrkiske besøka har stort sett handla om ein motstand mot grunnlovsreforma som vert avgjort i april. EU er med rette kritisk, for då kan endå meir makt bli samla i Erdoğan sine hender. Problemet er at fleire på den tyrkiske nei-sida har fått tillatelse til å holde folkemøter, blant anna CHP sin tidlegare leiar, Deniz Baykal. 18. mars vart det til og med avholdt ein pro-PKK-demonstrasjon i Frankfurt. Hykleriet i Europa eksisterer, men er likevel ikkje i nærleiken av det Tyrkia utviser.

Det er ein grunn til at Freedom House rangerer Tyrkia som «partly free» generelt, og «not free» kva media angår. Omlag 150 journalistar sit fengsla i Tyrkia, men ifølge myndigheitene er ingen av dei fengsla for å drive med journalistikk. Det er både rett og feil.

Dei er sikta for å drive terrorpropaganda, med heimel i Tyrkia si anti-terrorlov. Det er generelt sett stor aksept for å fengsle terroristar, men dette omgrepet er blant dei mest politisk lada orda som finst i dag. Det nyttar ikkje berre å sjå kva dei er sikta for. Ser me bak tiltalen forstår me fort at anklaga faktisk handlar om journalistikk. Hugs at siktinga er terrorpropaganda. Definisjonen av dette er så brei at einkvar som ikkje tar avstand frå terrorgruppa PKK, eller kuppanklaga FETÖ (Gülen-røyrsla), risikerer fengsling.

Journalistar og akademikarar er dei som oftast vert omfatta av denne lovheimelen, og i dette tilfellet er terrorstemplinga eit dekke for å arrestere kritiske røyster. Samtidig er både trusselen frå PKK og Gülen-røyrsla reell.

Flyktningavtalen på spel

Denne anti-terrorlova er den viktigaste grunnen til at flyktningavtalen mellom Tyrkia og EU står på spel. Avtalen er eitt år gamal, men truslane om å avbryte den har vart nesten like lenge. Avtalen betydde at EU skulle betale 6 milliardar Euro, for å støtte Tyrkia sin innsats for flyktningar. Samtidig skulle ein opne eit kapittel i medlemsskapsforhandlingane, EU ta imot 160 000 flyktningar frå Tyrkia, og gi tyrkarane adgang til visumfrie reiser til Schengen-området.

Det siste punktet er det absolutt viktigaste for Tyrkia, og det ville vore den største sigeren for Erdoğan i heile hans 14 år lange regjeringstid.

Etter at det bygde seg opp eit voldsomt press mot Angela Merkel satte ho til slutt hardt mot hardt, og krevde at anti-terrorlova vart endra før visumfridomen vart gitt. Denne einsidige endringa av flyktningavtalen provoserte den tyrkiske regjeringa, og har påverka forholdet svært negativt. Det går an å forstå dei: Ein omfattande avtale, som EU tjente mykje på, vart endra over natta. Samtidig, så er Merkel sitt standpunkt svært prisverdig.

Anti-terrorlova er eit av dei største hindra for ein positiv demokratisk utvikling i Tyrkia. Faktisk er den ein katalysator for den nedadgåande spiralen landet no opplever.

Absurde anklager

Anti-terrorlova liknar veldig på den som gjorde store overgrep mot demonstrantar, presse, og opposisjonelle mogleg på 1990-talet. Den største forskjellen er at Tyrkia ikkje har svake koalisjonsregjeringar lenger, men ei svært sterk ettpartiregjering, som snart kan få endå meir makt. Tyrkia har ein stor og alvorleg kamp mot terror, både internt mot kurdiske militante i PKK og eksternt mot jihadistane i IS. Samtidig vart landet utsatt for eit skjelsettjande kuppforsøk i 2016.

Utfordringa til Tyrkia er enorme, og ein skulle tru at dei ville fokusere på reelle truslar, heller enn kritiske stemmer. Slik ser dessverre ikkje regjeringa på det. Problemet er heller ikkje begrensa til dei arresterte journalistane. Mange titals mediehus har blitt stengt ned, kritiske journalistar får jamnleg sparken, og sjølvsensuren står sterkt.

Ahmet Şık er eit godt døme på kor gale det har blitt.

Han vart arrestert i 2011 etter å ha gitt ut boka The Imam’s Army. Den handla om Fethullah Gülen, og dokumenterte eit omfattande nettverk av Gülen-lojale i statsapparatet. Skuldinga var at Gülen leia ein stat i staten. På denne tida var AKP og Gülen-røyrsla fortsatt allierte. I 2013 braut alt saman, og då hadde anklaga om at Şık hadde vore med på eit kuppforsøk allereie blitt gløymd. Heilt sidan jula 2013 har AKP-regjeringa anklaga Gülen for det Şık vart arrestert for, nemlig å stå bak ein parallellstat.

I desember 2016 vart Şık igjen arrestert, offisielt for å ha vore kritisk til Erdoğan på Twitter. Tiltalen inneholdt samtidig ei anklage om å vere ein del av Gülen-røyrsla. For alle som fekk med seg arrestasjonen i 2011 forstår at den anklaga er absurd.

Hande Fırat er eit anna døme. Ho vart plutseleg verdskjend natt til 16. juli 2016. Tyrkia var under angrep, frå då ukjente menn i militæret. Statlege TV-stasjonar var overtatt, bruene i Istanbul var stengt, og parlamentet i Ankara vart bomba.

Rykta om at Erdoğan var daud eller på rømmen til Tyskland florerte. Så fekk Fırat ein telefon, og i andre enden var presidenten sjølv. Ho jobba då for den private tv-stasjonen CNN-Türk, som seinare på kvelden vart angripen av kuppmakarane. Erdoğan omgjekk sperringane på internett, og klarte å komme seg på direktesendt tv via Facetime, og Hande Fırat var ankerkvinna som vidareformidla samtalen.

Dette var eit vendepunkt på kuppnatta, for me som fulgte den fekk stadfesta at Erdoğan verken hadde blitt drept eller hadde flykta. Det førte til at folk gjekk ut i gatene, og gjorde motstand mot kuppmakarane.

Sjølv så lang tid etter, så er det vanskeleg å seie heilt sikkert, men samtalen kan ha mobilisert nok folk i gatene, slik at kuppmakarane møtte sivil motstand lenge nok til at resten av militæret fekk mobilisert. Berre eit drøyt halvår seinare skulle ho bli anklaga for å støtte kuppet.

Sparka tv-profilar

Firats artikkel, med den oversatte tittelen «seven answers to seven critics» inneholdt anonyme kjelder som påstod at den øverste militære leiinga var ukomfortabel med ei rekkje endringar, som at hijab skulle tillatast i militæret, at stabssjefen vart for politisert, og kva retning Tyrkia tok i utanrikspolitikken.

Kritikken vart massiv, og Hürriyet og Fırat vart anklaga for å støtte kuppet. Først stod Hürriyet fast på støtta til Fırat, men etter at Erdoğan sjølv blanda seg inn og aksjekursen til avisa raste, gav dei seg. Dei omtalte artikkelen som ein «redaksjonell tabbe», og beklaga at dei spreidde mistru mellom regjeringa og militæret. Sjefsredaktør Sedat Ergin vart så sparka.

Saka er eit klassisk tilfelle på at kuppanklagar vert retta mot kritiske røyster, og er langt frå unikt. İrfan Değirmenci, ankermann på Kanal D, fekk sparken etter å ha sagt at han ville stemme nei i grunnlovsavstemminga 16. april. 18. mars vart 11 personar arresterte i Ankara for å dele ut brosjyrar for nei-kampanjen, og slik inngripen har blitt svært vanleg. Det er knapt ein nei-kampanje å snakke om no.

Situasjonen rundt folkeavstemminga er med andre ord svært dårlege.

Tyrkia har hatt frie og rettferdige val sidan 1946. Rett nok vart parlamentsvala i 2015 kritisert for å ikkje vere fullt ut rettferdige, på grunn av at staten brukte ressursar på AKP-valkamp. Det me ser no, derimot, er mykje verre. Det er fare for at folkeavstemminga ikkje vert fri, og at den ikkje vert rettferdig.

Det er ikkje nødvendigvis den nye grunnlova som set spikaren i kista for Tyrkia sitt mangelfulle demokrati. Valkampen kan vere nådestøtet.

// Morten Myksvoll analyserer Tyrkia og Midtøsten for Filter Nyheter som frittstående skribent. Han er i det daglige leder for interesseorganisasjonen Forum Nye Bergensbanen, men pleier en utstrakt interesse for utenrikspolitikk generelt og tyrkiske forhold spesielt. Myksvoll er medlem av Høyre, etter å ha vært Frp-politiker i Bergen fram til 2015, da han meldte seg ut av partiet i protest.