Midt i slaget om Mosul bruker Erdoğan dette kartet – der byen er ein del av Tyrkia

Vil Tyrkia utnytte kaoset i Syria og Irak til å sluke Aleppo, Mosul og Kirkuk? Presidenten deira, Tayyip Erdoğan, har bragt opp eit gamalt kart (over), der desse byane står som ein del av Tyrkia.

Kartet stammar frå den siste perioden av det osmanske riket, då britiske, franske, og italienske styrkar okkuperte hovudstaden Konstantinopel.

Erklæringa frå det osmanske parlamentet, kjent som Misak-ı Millî (nasjonalpakta) eskalerte spenninga, og førte til slutt til at sultanen vart underlagt dei allierte styrkane. Ut av aska kom Mustafa Kemal, betre kjent under namnet Atatürk, som samla motstand mot okkupasjonen og oppsplittinga av det osmanske riket. Då dei tyrkiske styrkane vann krigen vart det slutt på både kalifatet og sultanatet, og Tyrkia vart etablert.

Arealet, derimot, var ikkje fullt så stort som nasjonalpakta til det siste osmanske parlamentet låg til grunn. Arealet er òg omstridd. Det er versjonar av kartet som ikkje inkluderer områder i dagens Syria, men berre i Irak, men det finst òg kart som inkluderer nordre deler av Syria. Det er sistnevnte Erdoğan har vist til. Forhandlinga av Lausanne-traktaten førte til den offisielle anerkjenninga av Tyrkia som stat, og det er den traktaten som plutseleg har blitt tema i Tyrkia.

Erdogan1
President Tayyip Erdoğan.

Etter det mislukka kuppet 15. juli har den nasjonalistiske tonen til Erdoğan og regjeringa styrka seg. Frå å vere eit parti som stod i fullstendig motstrid med nasjonalistar, har desse no blitt ei viktig veljargruppe for AK-partiet. Forhandlingane i Lausanne gir nasjonalistiske politikarar eit haldepunkt for historiefortellinga om at det internasjonale samfunnet alltid har vore ute etter Tyrkia.

Den historia har blitt viktig etter kuppforsøket. Alliansen mellom AK-partiet og Erdoğan på den eine sida, og Fethullah Gülen og røyrsla hans på andre sida, er velkjent. Etter at forholdet rakna fullstendig i perioden 2011-13, har regjeringa følt eit sterkt behov for å distansere seg frå Gülen, og for å minimere ein offentleg debatt om forholdet dei hadde før. Etter kuppforsøket, som Gülen vert skulda for å stå bak, har dette behovet berre styrka seg.

Difor må ein lese anklager mot USA og EU for å ha støtta kuppet, som ein del av denne innsatsen; å få merksemda vekk frå AKP-Gülen-alliansen. Erdoğan sjølv har beklaga at ein stod så tett, påstått at han ikkje visste kor farlege dei var, og bedt om tilgiving.

Men han ønskjer ikkje at det er alliansen som skal vere historieforteljinga. Difor kjem anklagene mot andre land. At CIA kan ha stått bak, eller i det minste støttar Gülen. At Obama eigentleg håpte at kuppet skulle bli vellukka. At EU er redd for den tyrkiske suksessen.

Nasjonalistiske tilbakeblikk, som til denne nasjonalpakta, må lesast med dei same brillene. Men kan det vere at myndigheitene vil følgje opp planen som pakta legg til grunn? Kan Mosul og Aleppo havne under tyrkisk kontroll, og kan Erdoğan finne på å annektere områda? Det er tvilsomt, men umogleg å utelukke.

Når ein frontar nasjonalistiske ambisjonar, vil det alltid vere ein viss forventning om at ein faktisk skal oppnå dei.
Den mest moderate tolkninga av det Erdoğan sa, er at det er forskjell på kva ein ser på som den tyrkiske staten og kva ein ser på som den tyrkiske nasjonen. Då den internasjonale koalisjonen, saman med irakiske myndigheiter og kurdisk Peshmerga, starta Mosul-operasjonen i oktober, sa Erdoğan dette:

«La dei lese Misak-ı Millî, for å lære kor viktig Mosul er for oss.»

Viss me legg til grunn at Erdoğan ser for seg at Mosul er historisk signifikant, både som ein tidlegare del av det Osmanske riket, men òg grunna nasjonalpakta, så betyr ikkje nødvendigvis det at han ser på Aleppo og Mosul som ein naturleg del av den tyrkiske staten. Det er ikkje noko nytt verken i tyrkisk eller «Erdoğansk» historie, det å sjå for seg ei sfære av innflytelse som er større enn staten. Mange skuldar han til dømes for å stå for ein ny-osmansk ideologi.

Det har nok noko for seg, men ikkje på den måten mange først vil tru, med ein retur til sultanatet og ei storstilt imperiebygging. Om me skal sjå på Erdoğan som «ny-osmansk», så må det vere at han har eit syn om at nasjonen er meir omfangsrik enn staten – at til dømes turkmenarar som bur i Syria eller Irak blir sett på som ein del av den tyrkiske nasjonen, om enn ikkje staten.

Nasjonsbegrepet står forøvrig sterkare i midt-austen enn her, der det alt for ofte vert satt likskapsteikn mellom dei to ulike begrepa.

Tyrkia har endra grenser før, i tråd med nasjonalpakta. I september 1938 vart den sjølvstendige Hatay-republikken proklamert, under felles fransk-tyrkisk militæradministrasjon, og allereie i juni 1939 vart Hatay ein provins i Tyrkia. Frankrike håpa at Hatay, som før dette hadde vore ein del av Syria, skulle bidra til at Tyrkia landa på den allierte sida i 2. verdskrig. Grensejusteringa vart aldri blodig, men førte til ei langsiktig svekking i forholdet mellom Frankrike og Syria, og mellom Syria og Tyrkia. Tyrkia har òg invadert Kypros, og i 1983 erklærte Nord-Kypros seg sjølvstendig. Ingen andre land anerkjenner denne staten.

I dag har Tyrkia militære engasjement inne i både Syria og Tyrkia. I Syria invaderte tyrkiske militære, saman med element frå opprørssamanslutninga Free Syrian Army, IS-kontrollerte områder i nord-Syria, i august 2016. Invasjonen er ein del av Tyrkia sitt lenge uttalte mål om å lage ei buffersone mellom krigsområda i Syria, og Tyrkia sitt territorium. Det er òg eit mål å hindre at dei kurdiske kantonane i nord-Syria klarar å slå seg saman, for å skape ein fungerande stat eller sjølvstyreområde. Tyrkia fryktar at dei syrisk-kurdiske militsane kontrollert av PYD skal bli for sterke, sidan det er søsterorganisasjonen til PKK, som Tyrkia har kriga med i fleire tiår.

Sidan 24. august, har Tyrkia tatt store areal frå IS, men òg vore i direkte konflikt med dei kurdiske styrkane nord i landet. Det pågår for alvor eit kappløp til Al-Bab, mellom tyrkiske, kurdiske og syriske styrkar. Dette handlar både om å vere den parten som knekk IS si territorielle makt, men mest om innflytelse i eit Syria, post-IS.

Områda i nord-Syria har ein svært komplisert demografi, og det er grunn til å frykte etnisk rensing, ved at folk som tidlegare budde i til dømes Al-Bab ikkje får returnere dit, på grunn av etnisiteten deira.

 

24. august 2016
24. august 2016.

(Dei svarte områda er kontrollert av IS, dei raude av Assad-regimet, dei gule områda er kurdisk-kontrollerte, medan dei grøne områda er syriske opprørarar. Dei mørkegrøne områda er den tyrkisk-støtta operasjonen, der opprørarar deltar.)

nord-syria_03112016
3. november 2016

Den same historia ser me rundt Mosul i Irak, der Tyrkia òg har militære bidrag. Her har dei bidratt til å trene opp kurdisk Peshmerga, samt ein sunni-arabisk milits. Tyrkia har òg uttrykt eit ønskje om å bidra aktivt med sin eigen militærkapasitet, men det har den irakiske regjeringa avvist på det sterkaste. Myndigheitene i Bagdad meiner at det pågår ein tyrkisk okkupasjon i nord-Irak, medan den kurdiske presidenten i sjølvstyreregionen ønskjer å ha tyrkarane der.

I Mosul er den tyrkiske frykta spesielt retta mot innflytelsen til ulike sjia-militsar si deltaking i kampanjen. Mosul er ein etnisk mangfaldig by, men var dominert av sunni-muslimsk befolkning før IS invaderte byen. Myndigheitene i Bagdad er dominert av sjia-muslimar, og står svært tett den iranske regjeringa.

Den spente situasjonen mellom Irak og Tyrkia, på grunn av sistnevnte sitt bidrag i nord, har ikkje blitt mindre av at Erdoğan har tatt i bruk nasjonalpakta i sine talar. Den irakiske statsminister, Haidar Al-Abadi, har trua med krig viss Tyrkia går inn i Irak, slik dei har gjort i Syria.

Tidspunktet for den tyrkiske intervensjonen i Syria er neppe tilfeldig. Den tyrkiske regjeringa har snakka om eit behov for ei buffersone i nord-Syria sidan 2012, men sjølve intervensjonen kom berre ein drøy månad etter det mislukka militærkuppet.

Noko av det som har skjedd rundt det tyrkiske militæret sidan 15. juli er følgjande: Om lag halvparten av toppleiinga i militæret er bytta ut. Tusenvis er fengsla eller suspendert frå jobbane sine. Mange militærbasar var i lang tid blokkerte av sivile myndigheiter. Om lag 30 prosent av jagarflypilotane vart suspendert eller fengsla. Dei øverskommanderande med ansvar for operasjonane mot PKK vart fjerna. Militæret vart reorganisert og lagt under forsvarsdepartementet (!) sin jurisdiksjon.

Samtidig fekk sivile myndigheiter fleirtal i det øvste militære rådet for første gong i historia. Og så, i tillegg, intervenerte dei i Syria, og ønskjer å vise musklar i Irak.

Det er difor nødvendig å sjå på militæroperasjonane i Syria og Irak som ein måte Tyrkia kan vise styrke på, og treng absolutt ikkje handle om ekspansive statsambisjonar i det heile.

 

// Morten Myksvoll analyserer Tyrkia og Midtøsten for Filter Nyheter som frittstående skribent. Han er i det daglige leder for interesseorganisasjonen Forum Nye Bergensbanen, men pleier en utstrakt interesse for utenrikspolitikk generelt og tyrkiske forhold spesielt. Myksvoll er medlem av Høyre, etter å ha vært Frp-politiker i Bergen fram til 2015, da han meldte seg ut av partiet i protest.